Speech dodenherdenking

4 mei 2026

Dames en heren,
jong en oud,
inwoners van onze gemeente,

Vanavond komen we samen in stilte.
Niet omdat stilte alles oplost, maar omdat stilte soms de enige manier is om echt ruimte te maken. Voor herinnering. Voor verdriet. Voor dankbaarheid. Voor alles waarvoor woorden eigenlijk te klein zijn.

Op deze avond herdenken we de mensen die zijn omgekomen in de Tweede Wereldoorlog. We herdenken ook de mannen en vrouwen die daarna hun leven verloren in oorlogen en vredesmissies, voor onze vrijheid en veiligheid.

Dat zijn grote woorden. Vrijheid. Veiligheid. Democratie.
Maar uiteindelijk gaan die woorden over heel gewone dingen. Over naar school kunnen gaan. Over hardop mogen zeggen wat je denkt. Over thuiskomen op een plek waar je je veilig voelt. Over een leven waarin je niet bang hoeft te zijn voor geweld, onderdrukking of oorlog.

Juist omdat die dingen zo gewoon lijken, vergeten we soms hoe bijzonder ze zijn. Tot het ergens in de wereld misgaat. Tot vrijheid onder druk komt te staan. Tot mensen moeten vluchten. Tot de oorlog, die lang ver weg leek, ineens dichtbij voelt.

Veel mensen dachten lange tijd: oorlog hoort bij vroeger. Bij de verhalen van opa’s en oma’s. Bij zwart-witfoto’s, geschiedenisboeken en oude films. Maar kinderen en jongeren van nu groeien op in een andere wereld. Een wereld waarin oorlog niet alleen iets van het verleden is, maar ook iets van het nieuws van vandaag. Via televisie, via telefoons, via beelden die binnenkomen in de huiskamer en soms ook in je hart.

We zien oorlogen en conflicten op veel plekken in de wereld. En al zijn die plekken ver weg, de onrust die ze oproepen komt vaak heel dichtbij. In gesprekken aan de keukentafel. In de klas. Op straat. In de zorgen die mensen voelen over de wereld van nu.

Misschien herkennen velen dat gevoel. Dat je kijkt naar alles wat er gebeurt en denkt: wat kan ik doen? Wat stelt mijn stem eigenlijk voor, tegenover zoveel geweld, zoveel verdriet, zoveel verdeeldheid?

Op een avond als deze hoeven we die vragen niet weg te duwen. We hoeven ook niet te doen alsof we op alles een antwoord hebben. Soms is het al veel dat we erkennen wat er is. Dat er zorg is. Dat er verdriet is. Dat er onmacht is. Dat mensen zich soms klein voelen tegenover een wereld die groot en onrustig is.

Ook dát hoort bij herdenken.

Want herdenken gaat niet alleen over het verleden. Het gaat ook over het heden. Over wat oorlog met mensen doet. Over wat vrijheid vraagt. En over hoe kwetsbaar de waarden zijn die voor ons zo belangrijk zijn.

Hier, in onze eigen gemeente, staat Slot Loevestein. Voor veel mensen is het een bijzondere plek in het landschap, stoer en vertrouwd. Maar het is ook een plek waar een groot verhaal ligt opgeslagen. Een verhaal over vrijheid, recht en verantwoordelijkheid.

Hugo de Groot verbleef daar. Hij dacht na over vragen die nog altijd verrassend actueel zijn. Over oorlog. Over vrede. Over grenzen. Over de vraag of er, zelfs in tijden van geweld, regels moeten zijn die mensen beschermen.

Dat was toen belangrijk. En dat is het nog steeds.

Juist nu is op Slot Loevestein te zien hoe actueel het oorlogsrecht is. Je ziet daar dat de vragen van eeuwen geleden niet verdwenen zijn. Integendeel. Ze staan midden in deze tijd. Want ook nu gaat het over grenzen aan geweld. Over de bescherming van burgers. Over de vraag hoe menselijkheid overeind blijft in een wereld waarin die menselijkheid soms zo onder druk staat.

Dat raakt ook aan iets anders: hoe ingewikkeld de wereld is geworden. Internationale verhoudingen zijn zelden simpel. Vriendschappen tussen landen, bondgenootschappen, samenwerking. Het klinkt soms helder, maar in de praktijk is het vaak weerbarstig.

Misschien helpt het om dan aan gewone vriendschap te denken. Een echte vriend laat je niet zomaar los als het moeilijk wordt. Maar een echte vriend kijkt ook niet weg wanneer de ander fouten maakt. Juist in een hechte vriendschap spreek je elkaar aan. Omdat er veel op het spel staat. Omdat de relatie ertoe doet. Omdat je elkaar niet kwijt wilt, maar ook niet alles kunt laten passeren.

Misschien geldt dat ook voor landen. Dat je naast elkaar blijft staan waar dat nodig is, maar dat je ook eerlijk moet durven zijn als grenzen worden overschreden. Dat is niet makkelijk. Het vraagt moed, geduld en soms ook het verdragen van ongemak. Maar wegkijken helpt nooit.

En misschien is dat wel een van de belangrijkste lessen van deze avond: dat onverschilligheid gevaarlijk is. Niet alleen in tijden van oorlog, maar ook in tijden van vrede.

Want grote waarden verdwijnen meestal niet in één keer. Ze slijten langzaam, als we er niet meer naar omkijken. Als we denken dat vrijheid vanzelfsprekend is. Als we ons terugtrekken uit het gesprek. Als we stoppen met luisteren. Als we vergeten dat democratie leeft van betrokken mensen, van verschil van mening én van de bereidheid elkaar niet los te laten.

Daarom is herdenken niet alleen een moment van terugkijken. Het is ook een moment van opnieuw beseffen wat we willen koesteren.
Dat begint niet in verre hoofdsteden. Het begint gewoon hier.

In hoe we met elkaar omgaan.
In hoe we naar elkaar luisteren.
In of we ruimte laten voor zorgen en verschillen.
In of we kinderen leren wat vrijheid betekent.
Niet als een moeilijk woord, maar als iets kostbaars dat je samen beschermt.

We hier staan hier niet als toeschouwer van de geschiedenis, maar als mensen bij elkaar. Mensen die herinneren. Mensen die voelen. Mensen die hopen. Mensen die weten dat vrijheid niet af is, maar iedere dag aandacht vraagt.

We herdenken vanavond de mensen die hun leven verloren.
We noemen hen in stilte. We zijn hen niet vergeten.
We dragen hun verhalen met ons mee. Omdat ze ons iets blijven vertellen.

Dat oorlog levens breekt.
Dat vrijheid kostbaar is.
Dat vrede onderhoud nodig heeft.
En dat menselijkheid nooit iets vanzelfsprekends is, maar altijd iets waarvoor gekozen moet worden.

Laat dat besef vanavond met ons meegaan.
Als een stille opdracht.
Om niet onverschillig te worden.
Om niet te verharden.
Om elkaar vast te houden in een tijd die mensen soms juist uit elkaar trekt.
En om, hoe ingewikkeld de wereld ook is, te blijven geloven dat recht, vrijheid en menselijkheid ertoe doen.

Voor de mensen van toen.
Voor de mensen van nu.
En voor de kinderen die na ons komen.
Dank u wel.

Met warme groet,

Marnix Bakermans
Burgemeester Zaltbommel